Advies en analyse

Pensioenfondsen onzeker

Maandag 4 april 2011 11:42

De pensioensector in Nederland is de laatste jaren tweemaal verrast. De eerste verrassing betrof de financiële crisis van 2008 en de tweede de gestegen levensverwachting. Daarbij komt nog dat de sector ontevreden is over de toezichthouder. Kortom, de sector verkeert in onzekere tijden.

De crisis van 2008 heeft de kwetsbaarheid van de pensioensector pijnlijk duidelijk gemaakt. De sector was wat betreft de dekkingsgraad - het verschil tussen bezittingen en verplichtingen - nog niet hersteld van de dotcomcrisis van bij de eeuwwisseling. Door nieuwe beleggingstegenvallers daalde de dekkingsgraad van menig pensioenfonds onder de 100% en maatregelen als premieverhoging en  indexatiestop van de uitekeringen kwamen op de agenda.

De toezichthouder, de Nederlandsche Bank, verergerde de situatie door vroegtijdig bekend te maken dat een aantal fondsen zelfs zouden moeten overgaan tot verlaging van de pensioenuitkering (pensioenkorting). Dat bleek later mee te vallen. Die toezichthouder houdt zich overigens via Frankfurt ook bezig met de gezondheid van het bankwezen, een doorslaggevende reden om de rente laag te houden, wat juist de pensioenfondsen in de problemen heeft gebracht. De twee petten passen volgens mij niet bij elkaar.

De houding van de toezichthouder riep vragen op. Bovendien oefende die toezichthouder druk uit om bij de te lage dekkingsgraad over te gaan tot de verkoop van risicovolle beleggingen of om zich in te dekken tegen mogelijke verdere verliezen. Sommige pensioenfondsen hebben dit gedaan, andere waren assertief en hebben het advies van de toezichthouder in de wind geslagen. De laatste bleken gelijk te hebben, want de risicovolle beleggingen gingen beter renderen. De andere fondsen konden dus niet optimaal renderen en hebben in de regel meer problemen met hun dekkingsgraad dan de assertieve fondsen.

De gestegen levensverwachting kwam voor menig pensioenfonds als een (tweede) verrassing. Dat is curieus, want iedereen weet dat de Nederlander steeds maar ouder wordt. Wat bleek echter, de pensioenfondsen baseerden zich op historische cijfers en stelden eens in de vijf jaar bij. Er speelde tevens een overgang van rekenwijze. Het resultaat is dat elke Nederlander twee jaar langer blijkt te leven dan verwacht. Zo blijkt dat sinds de eeuwwisseling elke Nederlander per jaar 0,3 jaar langer blijft leven, tegen 0,2 jaar ervoor. Het niet ingecalculeerde verschil houdt in dat te weinig premie is betaald en dat de dekkingsgraad met circa 7% naar beneden moest worden bijgesteld.

Op een congres van Euroforum, getiteld Pensioenactualiteiten, werden gesproken over het nieuwe pensioenstelsel dat de sector weer langzaam in staat zou moeten stellen de dekkingsgraad te herstellen. In het nieuwe stelsel zouden de harde nominale  beloftes die aan de verzekerden worden gedaan  moeten worden omgezet in zachte reële beloftes.

De sector worstelt, zo bleek op het interessante congres, met een voorlichtingsprobleem. De harde beloftes  van pensioenzekerheid zijn er namelijk nooit geweest, maar de sector heeft weinig moeite gedaan om dit bij de klanten bekend te maken. Die is dan nu verrast dat zijn pensioen onder de heersende omstandigheden onzeker blijkt te zijn, wat een imagoprobleem oplevert voor de pensioenfondsen. Het nieuwe stelsel waarbij niet meer de uitkomsten (defined benefit) maar de verplichtingen voor de verzekerde (defined contribution) centraal zouden moeten staan, is er overigens nog niet, want werknemers en werkgevers in de Stichting van de Raad voor de Arbeid hebben nog geen overeenstemming bereikt.

De sector hoopt met het nieuwe stelsel minder onder druk te komen staan. In de eerste plaats zijn de beloftes aan de verzekerden minder hard. De zachtere verplichtingen maken waarschijnlijk ook de rol van de toezichthouder minder dwingend. De inspanningen om goede beleggingsresultaten te behalen blijven dezelfde, zo verzekerde een pensioenbestuurder.

Er zijn echter nog wat problemen op te lossen. Niet de minste daarvan is dat de rechten die horen bij de pensioenpremiebetalingen onder het huidige stelsel  van defined benefit zijn, niet zomaar kunnen worden vervangen (vervreemd). De landsadvocaat heeft dit probleem benoemd. Op het congres werd gezocht onder meer naar een uitweg hiervoor, omdat het handhaven van twee parallelle pensioenstelsels als problematisch wordt gezien.

Die uitweg zou kunnen liggen in het algemeen belang van het behoud van een  gezond pensioenstelsel (prof. E. Lutjens). Met dat motief zouden de oude rechten wel vervreemd kunnen worden. Die route is niet zeker. Overigens wees hij er ook op dat pensioenafspraken tweezijdig zijn. Dat wil zeggen, als een werkgever ooit geld uit het pensioenfonds heeft gekregen omdat het 'vol' was, hij dan ook moet bijstorten als het 'te leeg' is geraakt. Die weg is door de bedrijven en de Staat als werkgever volgens mij nog niet voldoende bewandeld.  De dekkingsgraad van de pensioenen zou door bijstortingen vanzelfsprekend  verbeteren.

Jaap Barendregt, 4 april 2011

bron: Beleggers belangen